Brukalice 1270. Tu też zaczęła się Polska. Historia, która przemówiła po polsku na dolnośląskiej ziemi
Zaczęło się od zwyczajnej, domowej czynności. Od mielenia zboża na żarnach, od rozmowy między mężem a żoną, od kilku słów, które ktoś uznał za warte zapisania. Ponad siedem i pół wieku później te słowa wciąż brzmią w naszej historii. Ich echo prowadzi nas do niewielkich Brukalic koło Henrykowa. To właśnie tutaj, na dolnośląskiej ziemi, zapisano jeden z najważniejszych rozdziałów dziejów polskiego języka.
„Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”. Albo w oryginalnym, średniowiecznym zapisie: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”.
Dziś powiedzielibyśmy po prostu: „Daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij”. Niby nic nadzwyczajnego. Zdanie, jakie mogłoby paść w niejednym domu, podczas codziennej pracy. Nie ma w nim królewskiego majestatu, bitewnego zgiełku ani wielkiej polityki. Jest za to coś znacznie bardziej uniwersalnego – ludzka codzienność, bliskość i zwyczajna troska o drugiego człowieka.

A jednak te kilka słów przeszło do historii.
Zapisane słowo, które przetrwało wieki
Cofnijmy się do XIII wieku. Dolny Śląsk nie jest jeszcze regionem, jaki znamy dzisiaj. Ziemie te znajdują się w granicach rozbitej na dzielnice Polski, a ich życie kształtują książęta, rycerstwo, rozwijające się osady i klasztory. Wśród nich szczególne miejsce zajmują cystersi – zakon, który przynosi nie tylko religię, ale również wiedzę, kulturę, umiejętności gospodarowania i nowoczesne jak na tamte czasy rozwiązania organizacyjne.
Właśnie w tym świecie, w opactwie cysterskim w Henrykowie, powstaje dzieło niezwykłe – „Księga Henrykowska”.
To nie jest podręcznik języka polskiego ani kronika poświęcona wyłącznie wielkim wydarzeniom. Jest to przede wszystkim dokument opisujący dzieje klasztoru, jego majątek, okoliczne wsie, mieszkańców i stosunki społeczne. Zapisano w nim historie ludzi, ich imiona, zobowiązania, konflikty i codzienne życie.
I właśnie w tej kronice, pod datą 1270 roku, pojawia się zdanie, które miało stać się symbolem polskiej kultury językowej.
Jego bohaterem jest czeski rycerz Boguchwał, związany z miejscowością Brukalice. Według opowieści przywołanej w księdze miał on powiedzieć do swojej żony, która mieliła zboże na żarnach, by pozwoliła mu przejąć tę pracę i sama odpoczęła.
Warto pamiętać, że w ówczesnym świecie wykonywanie takiej czynności przez rycerza mogło budzić zdziwienie. Według przekazu sąsiedzi mieli więc żartobliwie określać go mianem Brukały, ponieważ – jak to ujmowano – „zbrukał się”, podejmując zajęcie kojarzone z pracą kobiet. Z tą opowieścią łączy się również ludowa interpretacja nazwy Brukalice.
Historia ma w sobie urok anegdoty, ale jej znaczenie jest znacznie większe niż sam żart o rycerzu przy żarnach.
Bo oto w dokumencie sporządzonym przez cysterskiego zakonnika zachował się ślad języka, którym posługiwali się ludzie na tych ziemiach. Języka, który nie był jeszcze ujednoliconą polszczyzną znaną z późniejszych epok, ale którego korzenie i rozwój możemy dzięki takim zapisom poznawać.
Henryków – klasztor, który ocalił fragment naszej tożsamości
Nie sposób opowiedzieć historii Brukalic bez Henrykowa.
To tutaj w 1227 roku rozpoczęła się historia miejscowego opactwa cysterskiego. Przez kolejne stulecia klasztor stał się jednym z najważniejszych ośrodków religijnych, gospodarczych i kulturowych regionu.
Cystersi nie ograniczali swojej działalności do modlitwy. Zakładali i rozwijali osady, uprawiali ziemię, doskonalili gospodarkę, prowadzili działalność pisarską i dokumentacyjną. Ich klasztory były miejscami, w których słowo miało szczególną wartość. Przepisywano księgi, tworzono kroniki, dokumentowano wydarzenia i utrwalano wiedzę.
„Księga Henrykowska” jest tego znakomitym przykładem.
Dziś jej znaczenie wykracza daleko poza historię jednego klasztoru czy jednej miejscowości. To bezcenne źródło do poznawania średniowiecznej kultury, stosunków społecznych i języka. W 2015 roku została wpisana na Polską Listę Krajową Programu UNESCO „Pamięć Świata”, co dodatkowo podkreśliło jej wyjątkową wartość dla dziedzictwa narodowego.
Warto zatrzymać się nad pewnym paradoksem. Wielkie wydarzenia polityczne, bitwy i decyzje władców często znamy z podręczników. Tymczasem jedno z najważniejszych świadectw naszej historii językowej zawdzięczamy zdaniu wypowiedzianemu prawdopodobnie w zwyczajnym domu, podczas wykonywania codziennych obowiązków.
Nie król, nie książę, nie uczony wygłosił słowa, które zapamiętały następne pokolenia. Zrobił to człowiek, który chciał pomóc swojej żonie.
Brukalice – mała miejscowość z wielką historią
Na mapie Dolnego Śląska Brukalice nie należą do wielkich ośrodków. Nie mają monumentalnych murów miejskich ani rozpoznawalności wielkich zamków i pałaców. Mogłyby pozostać jedną z wielu niewielkich miejscowości, których nazwy mijamy w drodze do większych atrakcji regionu.
Ale właśnie tutaj historia zostawiła ślad o znaczeniu ogólnopolskim.
Brukalice przypominają, że polskość nie rodziła się wyłącznie na królewskich dworach, podczas koronacji i wielkich politycznych wydarzeń. Jej historia zapisywała się również w języku zwykłych ludzi, w lokalnych wspólnotach, w rodzinnych rozmowach i w codziennych doświadczeniach mieszkańców ziem, które przez stulecia przechodziły różne polityczne i kulturowe przemiany.
Dlatego tytuł nowego projektu – „Brukalice 1270. Tu też zaczęła się Polska” – jest czymś więcej niż chwytliwym hasłem promocyjnym.
To przypomnienie, że historia naszego państwa i narodu ma wiele początków, wiele miejsc i wiele wymiarów. Jednym z nich jest język – fundament wspólnoty, pamięci i kulturowej ciągłości.
Nie oznacza to oczywiście, że w 1270 roku narodził się język polski. Rozwijał się on przez stulecia, zanim został utrwalony w henrykowskim zapisie. Ale właśnie ten zapis pozwala nam zajrzeć w jego odległą przeszłość.
800 lat cystersów. Dobry moment, by opowiedzieć historię na nowo
Inauguracja projektu „Brukalice 1270. Tu też zaczęła się Polska”, która odbyła się 19 listopada 2026 roku we Wrocławiu, może okazać się ważnym momentem dla promocji całego regionu.

Z inicjatywy Fundacji Frontline rozpoczęto przygotowania do ogólnopolskiej kampanii informacyjnej. Zapowiedziano również konkurs na stworzenie wyjątkowej formy upamiętnienia historycznego miejsca w Brukalicach.
W przedsięwzięcie zaangażowali się przedstawiciele samorządu województwa, Gminy Ziębice, Archidiecezji Wrocławskiej, Zakładu Narodowego im. Ossolińskich oraz Wrocławia. W spotkaniu uczestniczyli również przedstawiciele świata nauki, kultury i biznesu.
To ważne, ponieważ historia Brukalic nie powinna być wyłącznie lokalną ciekawostką. Ma potencjał, by stać się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kulturowych Dolnego Śląska.
Szczególnie interesująca jest zapowiedź Gminy Ziębice dotycząca pomysłu utworzenia w Henrykowie Centrum Słowa – nowoczesnego muzeum języka polskiego. To ambitna wizja, która mogłaby połączyć historię, edukację, naukę, kulturę i turystykę.
W 2027 roku przypadnie 800. rocznica przybycia cystersów do Henrykowa. Trudno o lepszy moment, by przypomnieć, jak ogromną rolę odegrali oni w kształtowaniu dziedzictwa tej części Dolnego Śląska.
Centrum Słowa mogłoby być miejscem, w którym średniowieczna historia spotykałaby się z nowoczesnymi technologiami. Miejscem, w którym dzieci poznawałyby ewolucję polszczyzny, naukowcy prowadzili badania, a turyści odkrywali, że historia języka wcale nie musi być zamknięta w zakurzonych księgach.

Bo język żyje. Zmienia się razem z nami. I właśnie dlatego warto pokazywać jego historię w sposób, który przemówi również do kolejnych pokoleń.
Od jednego zdania do wielkiej opowieści o Polsce
Jest coś niezwykle symbolicznego w tym, że jedno z najważniejszych zdań w historii polszczyzny dotyczy odpoczynku i pomocy drugiemu człowiekowi.
Nie opowiada o wojnie, podboju ani władzy. Nie jest deklaracją polityczną. Jest prostą, ludzką wypowiedzią, w której kryje się troska.
Może właśnie dlatego tak łatwo ją zapamiętać.
Przez ponad siedem i pół wieku zmieniły się granice, ustroje, państwa i pokolenia. Dolny Śląsk przechodził burzliwe dzieje, zmieniała się jego przynależność polityczna, mieszkańcy i języki codziennych rozmów. A jednak zapisane w Henrykowie słowa przetrwały.
Dziś wracamy do nich nie tylko po to, by oddać hołd przeszłości. Wracamy, ponieważ przypominają nam, jak ważne jest zachowanie własnej kultury, języka i pamięci.
Brukalice mają szansę stać się miejscem, do którego będzie się przyjeżdżać nie tylko z ciekawości historycznej. Mogą stać się symbolem opowieści o Polsce widzianej z perspektywy języka, kultury i lokalnego dziedzictwa.
A Henryków może zyskać rangę jednego z najważniejszych ośrodków opowiadających o historii polskiego słowa.
Warto więc spojrzeć na tę niewielką miejscowość inaczej. Nie jak na punkt na mapie Gminy Ziębice, ale jak na miejsce, z którego historia przemówiła do nas głosem sprzed ponad 750 lat.
„Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”.
Tak niewiele słów. Tak wiele historii.
Bo czasami wielka opowieść o narodzie zaczyna się nie od huku armat, lecz od zwyczajnego zdania wypowiedzianego w domu. A czasami jej najważniejszy ślad prowadzi do małej miejscowości na Dolnym Śląsku – do Brukalic.

Źródło:
📻 RADIO GROMNIK – LOKALNIE, NIEZALEŻNIE, Z PASJĄ!
Niezależne radio internetowe z sercem dla powiatów strzelińskiego, oławskiego, ząbkowickiego i kłodzkiego oraz całego Dolnego Śląska. 🇵🇱
🎙️ Lokalne wiadomości • 🎵 muzyka • 🎧 audycje • 🗣️ rozmowy • 🏆 sport • 📍 ludzie i wydarzenia 🇵🇱
Słuchaj nas na radiogromnik.pl, w Radio Garden, Radio Expert i Patronite Audio.
💡 Wspierasz lokalne media? Wspierasz Radio Gromnik! 🇵🇱
Zbieramy na radiowy neon. Każda złotówka ma znaczenie. ❤️
👉 Wesprzyj Radio Gromnik na Patronite
📢 Reklama lokalna i współpraca: szczegóły na radiogromnik.pl
Gramy dużo polskiej muzyki 🇵🇱🇵🇱🇵🇱
Dziękujemy, że jesteście z nami! 🫡❤️
#RadioGromnik #Lokalnie #DolnyŚląsk 🇵🇱
