Radio Gromnik / Newsy / Historia / 3 Maja – dzień, w którym Polska wyprzedziła swoją epokę

3 Maja – dzień, w którym Polska wyprzedziła swoją epokę

3 maja, 2026

Refleksja w 235. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja

Są w historii narodów daty, które nie starzeją się nigdy. Daty, które mimo upływu wieków nadal budują wspólnotę, przypominają o wartościach i wyznaczają kierunek myślenia o państwie. Dla Polski takim dniem bez wątpienia pozostaje 3 maja 1791 roku — moment uchwalenia Constitution of 3 May 1791, pierwszej nowoczesnej konstytucji w Europie i drugiej na świecie po amerykańskiej.

Dziś, w 235. rocznicę tego wydarzenia, warto zadać sobie pytanie: czym naprawdę była Konstytucja 3 Maja? Czy tylko historycznym dokumentem, piękną kartą w podręcznikach historii? Czy może czymś znacznie większym — politycznym testamentem narodu, który w obliczu kryzysu potrafił jeszcze raz uwierzyć we własne państwo?

Pod koniec XVIII wieku Polish–Lithuanian Commonwealth znajdowała się na granicy politycznego upadku. Osłabiona przez wewnętrzne spory, magnackie interesy, liberum veto i rosnące wpływy obcych mocarstw, coraz bardziej traciła zdolność do samodzielnego decydowania o własnym losie. Wielu uważało, że państwo jest już skazane na rozbiór i polityczne zniknięcie z mapy Europy. Tym większe znaczenie miało to, co wydarzyło się 3 maja 1791 roku.

Twórcy konstytucji — z królem Stanisław August Poniatowski, Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki na czele — podjęli próbę naprawy państwa. Dokument wprowadzał trójpodział władzy, ograniczał destrukcyjne mechanizmy ustrojowe, wzmacniał władzę centralną oraz obejmował chłopów ochroną państwa. Była to odważna próba budowy nowoczesnego, sprawnego i suwerennego państwa.

I choć Konstytucja 3 Maja obowiązywała zaledwie kilkanaście miesięcy, jej znaczenie wykracza daleko poza jej formalne funkcjonowanie. Militarnie Polska przegrała. Politycznie została rozbita przez sąsiadów i wewnętrznych przeciwników reform. Ale moralnie? Moralnie wygrała.

To właśnie ten dokument przez kolejne 123 lata zaborów przypominał Polakom, że potrafili stworzyć państwo nowoczesne, odpowiedzialne i ambitne. Dawał przekonanie, że polska państwowość nie była historycznym przypadkiem, ale świadomym wyborem politycznym i cywilizacyjnym.

Dzisiaj, w XXI wieku, Konstytucja 3 Maja pozostaje niezwykle aktualna. W świecie pełnym napięć geopolitycznych, kryzysów demokracji i sporów o przyszłość Europy przypomina, że silne państwo nie opiera się wyłącznie na armii czy gospodarce. Opiera się przede wszystkim na obywatelach, którzy rozumieją, że wolność wymaga odpowiedzialności.

Święto Narodowe 3 Maja nie jest więc wyłącznie celebracją przeszłości. To zobowiązanie. To pytanie, które każde pokolenie Polaków powinno zadawać sobie na nowo: czy jesteśmy gotowi bronić wartości, które nasi przodkowie próbowali ocalić 235 lat temu?

Bo Konstytucja 3 Maja nie była tylko ustawą. Była aktem odwagi. I właśnie dlatego do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli polskiej tożsamości.

Dlaczego 3 maja nie obchodzono w PRL? – odpowiada IPN

Dlaczego „Święto Konstytucji 3 Maja” było w PRL świętem zakazanym?

🇵🇱 Decydowały o tym dwa czynniki. Przede wszystkim tradycja państwowych obchodów rocznicy uchwalenia „Konstytucji 3 Maja” była związana z myślą niepodległościową narodu i suwerennością państwa, co w warunkach uzależnienia Polski od Związku Sowieckiego było dla komunistycznych władz problemem.

Drugą kwestią było podniesienie w PRL do rangi święta państwowego obchodów „Dnia Międzynarodowej Solidarności Klasy Robotniczej”, powszechnie nazywanego „Świętem Pracy” lub „1 Maja”. Spontaniczne upamiętnianie rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja było konkurencją dla 1-majowego, partyjnie reżyserowanego święta, które w nowych realiach uzyskać miało status jednego z najważniejszych świąt państwowych.

Nie od razu „Święto Konstytucji 3 Maja” zostało przez komunistów zakazane. W 1945 r. świętowano na szczeblu państwowym. Scenę uroczystości przystrojono portretami Lenina, a twórców konstytucji, reformatorów z okresu Sejmu Czteroletniego, aparat propagandowy próbował przedstawić niemal jako protoplastów „Ludowej Polski”.

Jednak Polacy szybko zorientowali się w zamiarach władz i już w 1946 r. w wielu miastach odbyły się antyrządowe manifestacje, które władza komunistyczna brutalnie stłumiła. Szczególnie dramatyczny przebieg miały wydarzenia w Krakowie, gdzie po uroczystej mszy w Kościele Mariackim uformował się wielotysięczny pochód. W trakcie przemarszu pod budynek komitetu PPR uczestnicy demonstracji wznosili okrzyki: „Precz z Bierutem!”, „Precz z terrorem UB!”.

Do rozproszenia tłumów władze użyły oddziałów Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Do demonstrantów strzelano z broni maszynowej, śmierć poniosło kilkanaście osób, kilkaset zostało rannych (oficjalne dane nie są znane). Po tych wydarzeniach uroczystości „3 Maja” komunistyczne władze starały się ograniczyć do minimum, aby finalnie zakazać świętowania w 1951 r.

Polacy potraktowali urzędowy zakaz tak, jak zawsze mają to w zwyczaju, gdy władza próbuje zabrać im prawo do bycia gospodarzem we własnym domu. Co roku w dniach poprzedzających 3 maja na murach polskich miast pojawiały się malowane farbą hasła „Niech żyje 3 Maja”. Wielu Polaków, szczególnie ci mieszkający w domach prywatnych, mimo kontroli ze strony milicji, pozostawiało do 3 maja flagi państwowe wywieszone z okazji „Święta Pracy”.

„Święto Konstytucji 3 Maja” trwało w PRL także w zakamuflowanej formie, jako uroczystości kościelne ku czci Najświętszej Marii Panny Królowej Polski. Komuniści starali się, aby obchody kościelne nie miały wymiaru patriotycznego.

6 kwietnia 1990 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przegłosował ustawę przywracającą rocznicę uchwalenia pierwszej polskiej konstytucji jako oficjalne święto narodowe.

🇵🇱 Dowiedz się więcej➡

https://tinyurl.com/5eppzjne

zródło: Instytut Pamięci Narodowej

Radio Gromnik to niezależne radio internetowe, które z ogromnym powodzeniem działa w powiecie strzelińskim, oławskim, kłodzkim i ząbkowickim. Nie brakuje także wieści z innych regionów Dolnego Śląska.

Naszą misją jest dostarczanie słuchaczom najświeższych informacji oraz ciekawych audycji, które przybliżają życie lokalnej społeczności. Współpracujemy z wieloma artystami, pasjonatami i osobami, które mają ciekawe historie do opowiedzenia. Dzięki temu nasza oferta jest różnorodna i interesująca dla każdego. Pobierz darmową aplikację Patronite Audio lub Radio Expert na Google Play i App Store. Jesteśmy dostępni na stronie Radio Garden. Radio Garden to internetowa aplikacja, która pozwoli wam sprawdzić czego słucha się na świecie. Dzięki niej możecie posłuchać lokalnych rozgłośni z przeróżnych stron świata – do wyboru do koloru.